ඔබේ කර්මය වෙනස් කළ හැකිද? - මනෝවිද්‍යාත්මක විග්‍රහයක්

කර්මයද? ඉරණමද? නැතිනම් ඔබේම මානසික උගුලක්ද?

ශ්‍රී ලංකාව තුළ "කර්මය" යන වචනය අප ආශ්වාස කරන වාතය මෙන් එදිනෙදා සංවාදයන් තුළ සැරිසරයි. යම් පසුබෑමකදී මවක් තම දරුවා අස්වසන්නේ ඒ හරහාය. තමන්ට කළ හැකි උපරිමයෙන් උත්සාහ කර පරාජය වූ මිනිසෙකු නිහඬව ඒ පරාජය බාරගන්නේද ඒ හරහාය. එමෙන්ම, ජයග්‍රහණය කළ අයෙකු නිහතමානීව "මෙය මගේ පෙර පින්, මගේ කර්මය" යැයි පවසන්නේද ඒ හරහාය.

අපේ සංස්කෘතික වචන මාලාවේ වැඩිපුරම භාවිත වන වචනයක් වුවද, වැඩිපුරම වැරදියට වටහාගත් වචනය මෙය විය හැකිය.

මන්ද, ක්‍රියාව සහ ප්‍රතිඵලය අතර ඇති සම්බන්ධය පිළිබඳ වූ ඉතා ගැඹුරු සහ විද්‍යාත්මක ඉගැන්වීමක්, කාලයත් සමඟ වෙනත් දෙයක් බවට පත්වී ඇත. එනම්, "දේවල් වෙනස් කළ නොහැක්කේ ඇයි?", "උත්සාහ කිරීමෙන් පලක් නැත්තේ ඇයි?" සහ "අපට ලැබී ඇති ජීවිතය අපට හිමි ඉරණමම පමණක් වන්නේ ඇයි?" යන්න පැහැදිලි කිරීමට අප විසින්ම අපට කියාගන්නා කතාවක් බවට එය පත්වී තිබේ.

කෙටිකාලීනව අපට සහනයක් ලබා දුන්නද, මෙම "කතාව" පුද්ගලයෙකුට මානසිකව ඉතා විශාල හානියක් සිදු කරන විශ්වාසයකි.

කර්මය යන්නෙහි සැබෑ අර්ථය

ජනප්‍රිය මතයන් තුළ කර්මය යන්න අර්ථකථනය වී ඇති ආකාරය විමසීමට පෙර, එහි සැබෑ අර්ථය කුමක්දැයි බැලීම වටී.

ශ්‍රී ලාංකේය සංස්කෘතික හා ආධ්‍යාත්මික ජීවිතය හැඩගැස්වූ බුදුදහමට අනුව, 'කර්මය' යනු විශ්වීය දඬුවම් ක්‍රමයක් නොවේ. එය කොහේ හෝ ලියැවෙන පව්-පින් ලේඛනයක්ද නොවේ. පාලි භාෂාවෙන් එහි සරල අර්ථය වන්නේ "ක්‍රියාව" යන්නයි. එනම් "චේතනාන්විත ක්‍රියාවයි". එහි ඉගැන්වීම ඉතා සරලයි: චේතනාන්විත ක්‍රියාවන්ට ප්‍රතිඵල ඇත. ඔබ කරන දේ සහ ඒ පිටුපස ඇති මානසික ස්වභාවය, ඉන් පසුව සිදුවන දේ හැඩගස්වයි.

මෙය පුද්ගල ශක්තිය (Agency) පිළිබඳ ඉගැන්වීමකි. තමන්ගේ ජීවිතයේ දිශානතිය තීරණය කිරීමට සවිඥානික, සැලසුම් සහගත ක්‍රියාවන්ට ඇති බලය පිළිබඳවයි. එහි හරය වන්නේ, වෙනසක් ඇති කිරීමේ වගකීම සම්පූර්ණයෙන්ම පුද්ගලයා සතු බව පෙන්වා දීමයි.

බුදුන් වහන්සේ අසරණභාවය ඉගැන්වූයේ නැත. උන්වහන්සේ ඉගැන්වූයේ 'වීර්යය' - එනම් උත්සාහය, ශක්තිය සහ ජීවන රටාව වෙනස් කර ගැනීම සඳහා කැපවීමයි. සම්පූර්ණ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයම යනු "කිරීම" පිළිබඳ මාවතකි - සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව. මේවා නිෂ්ක්‍රීය තත්වයන් නොවේ; මේවා සවිඥානිකව පුහුණු කළ යුතු දේවල්ය.

එසේ නම්, මිනිසුන් තුළ මේ අසරණභාවය ඇති වූයේ කෙසේද? උත්සාහයේ බලය ගැන කියන ඉගැන්වීමක්, බොහෝ දෙනෙකුට කිසිවක් නොකර සිටීමට හේතුවක් වූයේ කෙසේද?

පිළිතුර ඇත්තේ ඉගැන්වීම තුළ නොව, එය ග්‍රහණය කරගන්නා මිනිස් මනසේ මනෝවිද්‍යාව තුළයි.

මානසික උගුල: උගත් අසරණභාවය (Learned Helplessness)

1960 දශකයේදී මනෝවිද්‍යාඥ මාටින් සෙලිග්මන් විසින් චර්යාත්මක මනෝවිද්‍යාව තුළ ඉතා වැදගත් සොයාගැනීමක් සිදු කරන ලදී. යම් ජීවියෙකුට තමන්ට පාලනය කළ නොහැකි හෝ ගැලවිය නොහැකි දුෂ්කර තත්වයන්ට දිගින් දිගටම මුහුණ දීමට සිදු වූ විට, ඉතා බරපතල දෙයක් සිදු වේ: පසුව ගැලවීමට අවස්ථාවක් ලැබුණද ඔවුන් උත්සාහ කිරීම අත්හරියි.

ඔහු මෙයට "උගත් අසරණභාවය" ලෙස නම් තැබීය.

මෙම ක්‍රියාවලිය සරල මෙන්ම විනාශකාරී ය. නැවත නැවතත් උත්සාහ කර අසාර්ථක වූ පසු, මනස නිගමනයකට එළඹෙයි: "උත්සාහ කිරීමෙන් පලක් නැත." මෙම නිගමනය අනාගතයේ කරන සෑම උත්සාහයක් මතම නොපෙනෙන සිවිලිමක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. පුද්ගලයා උත්සාහ නොකරන්නේ ඔවුන් කම්මැලි නිසා හෝ බුද්ධිය අඩු නිසා නොවේ; ඔවුන්ගේ ස්නායු පද්ධතිය "උත්සාහ කිරීම නිෂ්ඵලයි" යනුවෙන් පුහුණු වී ඇති බැවිනි.

දැන් මෙය කර්මය පිළිබඳ පවතින "නියතිවාදී" (වෙනස් කළ නොහැකි) අර්ථකථනය සමඟ සම්බන්ධ වන ආකාරය සලකා බලන්න.

පුද්ගලයෙකු අසාර්ථක ව්‍යාපාරයක්, බිඳුණු සබඳතාවක්, සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් හෝ වෘත්තීය පසුබෑමක් හමුවේ "මේක මගේ කර්මය" කියා පවසන සෑම අවස්ථාවකම, ඔවුන් ස්නායු විද්‍යාත්මකව කරන්නේ මෙම "උගත් අසරණභාවය" තහවුරු කිරීමයි. තමන්ගේ තත්ත්වයට හේතුව තමන්ට පාලනය කළ නොහැකි බාහිර බලවේගයක් බව ඔවුහු තම මොළයට පුහුණු කරති. වෙනස් කළ නොහැකි හේතුවක් ඇති තැන, එය වෙනස් කිරීමට උත්සාහ නොකරන පුද්ගලයෙකු නිර්මාණය වේ.

ස්ථිර කර්මය පිළිබඳ විශ්වාසය යනු හුදෙක් ආගමික මතයක් පමණක් නොවේ. එය මානසික උගුලකි.

ආරක්ෂණ යාන්ත්‍රණයක් (Defense Mechanism) ලෙස කර්මය

කර්මය පිළිබඳ මෙම වැරදි විශ්වාසය සැමවිටම විනාශකාරී නොවේ; ඇතැම් අවස්ථාවලදී එය මානසිකව සහනයක් ලබා දෙයි. මනෝවිද්‍යාවේදී මෙය "ආරක්ෂණ යාන්ත්‍රණයක්" ලෙස හඳුන්වයි.

දරාගත නොහැකි මානසික වේදනාවකින් ආරක්ෂා වීමට මනස භාවිතා කරන උපාය මාර්ගයක් ලෙස මෙය හැඳින්විය හැකිය. යම් දෙයක් වෙනුවෙන් දැඩි උත්සාහයක් දරා එය අසාර්ථක වූ විට, ඇතිවන වේදනාව දරා ගැනීම අපහසුය. එවිට "මම වැරැද්දක් කළා" හෝ "මම අදක්ෂයෙක්" කියා පිළිගන්නවාට වඩා "මගේ කර්මය හොඳ නැහැ" කියා පිළිගැනීම සහනයක් ගෙන දෙයි. එමගින් පුද්ගලයාගේ ආත්ම අභිමානය තාවකාලිකව ආරක්ෂා වේ.

නමුත් මේ සඳහා දිගුකාලීනව විශාල වන්දියක් ගෙවීමට සිදුවේ. එනම් පුද්ගලයා අකර්මන්‍ය වීමයි. අසාර්ථකත්වයට හේතුව වෙනස් කළ නොහැකි බාහිර බලවේගයක් ලෙස දකින පුද්ගලයා, තමන්ගේ වැරදි හඳුනා ගැනීමට, අලුත් දේ ඉගෙන ගැනීමට හෝ වෙනස් ප්‍රවේශයන් සෙවීමට පෙළඹෙන්නේ නැත. "ඒක මගේ කර්මය" යන සහනය, "මට කිසිවක් කළ නොහැක" යන සිරගෙය බවට පත්වේ.

ඔබේ පාලන කේන්ද්‍රය (Locus of Control) ඇත්තේ කොහේද?

නූතන මනෝවිද්‍යාවේ ඇති ඉතා ප්‍රයෝජනවත් සංකල්පයක් වන්නේ 1950 දී ජූලියන් රොටර් විසින් ඉදිරිපත් කළ "පාලන කේන්ද්‍රය" යන්නයි.

• බාහිර පාලන කේන්ද්‍රය (External Locus of Control): තමන්ගේ ජීවිතයේ ප්‍රතිඵල තීරණය වන්නේ කර්මය, වාසනාව, ඉරණම හෝ වෙනත් පුද්ගලයන් වැනි තමන්ගෙන් බාහිර බලවේග මගින් බව විශ්වාස කරන අය.
• අභ්‍යන්තර පාලන කේන්ද්‍රය (Internal Locus of Control): තමන්ගේ ජීවිතය තීරණය වන්නේ තමන්ගේම තීරණ, උත්සාහයන් සහ හැසිරීම් මත බව විශ්වාස කරන අය.

පර්යේෂණ මගින් තහවුරු වී ඇත්තේ "අභ්‍යන්තර පාලන කේන්ද්‍රයක්" ඇති පුද්ගලයන් මානසිකව ශක්තිමත් බවත්, ඔවුන්ගේ වෘත්තීය සහ අධ්‍යාපනික ජයග්‍රහණ වැඩි බවත්ය.

බාහිර සාධක (උපන් ස්ථානය, වාසනාව, පවතින ක්‍රමය) බලපාන බව සැබෑය. නමුත් "මේ ක්‍රමය දුෂ්කරයි, මම එයින් ජයගන්නා මගක් සොයමි" යැයි පවසන පුද්ගලයා සහ "මේ ක්‍රමය දුෂ්කරයි, එබැවින් මා කරන කිසිවකින් පලක් නැත" යැයි පවසන පුද්ගලයා අතර විශාල මානසික වෙනසක් ඇත. කර්මය ඉරණමක් ලෙස දකින පුද්ගලයා සැමවිටම බාහිර පාලන කේන්ද්‍රයක සිරවී සිටී.

ස්නායු විද්‍යාව (Neuroscience) පවසන්නේ කුමක්ද?

මානව මොළය ස්ථාවර දෙයක් නොවේ. කුඩා කල හැඩගැසුණු මොළය ජීවිත කාලය පුරාම එලෙසම පවතින බව පෙරදී විශ්වාස කළද, එය වැරදි බව දැන් ඔප්පු වී ඇත.

Neuroplasticity (ස්නායු නම්‍යතාවය) යනු අත්දැකීම්වලට අනුව මොළය නැවත හැඩගැසීමට සහ අලුත් ස්නායු සබඳතා ඇති කර ගැනීමට ඇති හැකියාවයි.

ඔබ යම් සිතුවිල්ලක් සිතන සෑම වාරයකම, ඔබ මොළයේ යම් ස්නායු මාර්ගයක් ශක්තිමත් කරයි. ඔබ අසාර්ථකත්වයකදී උත්සාහය තෝරා ගන්නා සෑම විටම, ඔබ "උත්සාහ කිරීමට හැකි" මොළයක් ගොඩනගයි. එමෙන්ම, ඔබ "මේක මගේ කර්මය, මට කරන්න දෙයක් නැහැ" කියා පවසන සෑම විටම, ඔබ "අසරණභාවය" සඳහා මොළය පුහුණු කරයි.

මොළය හොඳ සහ නරක විශ්වාසයන් අතර වෙනස හඳුනා නොගනී; එය කරන්නේ ඔබ නැවත නැවත පුහුණු කරන දේ ශක්තිමත් කිරීම පමණි. සැබෑ ස්නායු විද්‍යාත්මක කර්මය මෙයයි: ඔබ නැවත නැවත කරන දේ ඔබේ අනාගතය තීරණය කරන මෙවලම බවට පත්වේ. ඔබ කර්මය අත්විඳිනවා පමණක් නොව, ඔබේ සෑම සිතුවිල්ලකින්ම එය නිර්මාණය කරමින්ද සිටී.

ඉගැන්වීම වන්නේ "උත්සාහයයි"

බුදුන් වහන්සේගේ අවසාන බුද්ධ වචනය වූයේ: "සංඛාර ධර්මයෝ නැසෙන සුළුය, අප්‍රමාදීව (වීර්යයෙන්) කටයුතු සම්පාදනය කරගන්න" යන්නයි.

උන්වහන්සේ "ඉවසීමෙන් ඉරණම බාරගන්න" හෝ "කර්මය ගෙවෙන තෙක් සිටින්න" යැයි පැවසුවේ නැත. උන්වහන්සේ අවධාරණය කළේ "වීර්යය" යන්නයි. බුදුදහමේ වීර්යය යනු ඉතා වැදගත් සාධකයකි.

අසරණභාවය ඇති කරන කර්මය බුදුන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම නොවේ. එය සංස්කෘතිකව ඇති වූ විකෘතියකි. සැබෑ කර්මය යනු අතීතයෙන් ලැබුණු හිරගෙයක් නොව, මොහොතින් මොහොත ඔබ ගන්නා තීරණ මත වෙනස් වන ගතික ක්‍රියාවලියකි.

එබැවින්, ඔබේ අසරණභාවය සාධාරණීකරණය කිරීමට "කර්මය" යන වචනය භාවිතා නොකරන්න. අසරණභාවය යනු කර්මය නොව, එය එක්තරා සිතීමේ රටාවකි (Thought pattern). සිතීමේ රටාවන් වෙනස් කළ හැකිය.

කර්මය ඔබේ අතීතය සහ උපත තීරණය කර තිබිය හැක. නමුත් ඔබේ වර්තමානය සහ අනාගතය ලියැවෙන්නේ ඔබේ උත්සාහය (වීර්යය) මගිනි.