බොහෝ භාෂාවල නමක් නොමැති එක්තරා ආකාරයක ශෝකයක් පවතී. ඒ ශෝකය නම්, ඔබ ආදරය කරන පුද්ගලයෙකු තවමත් හුස්ම ගනිමින්, ඔබ ඉදිරිපිට මේසයේ වාඩි වී, ශාරීරිකව ඔබ අසලම සිටියදීත් — කෙමෙන් කෙමෙන් නන්නාඳුනන පුද්ගලයෙකු බවට පත්වනු බලා සිටීමයි. තමන්ගේ දරුවාගේ නම පවා මතක නැති මවකගේ ශෝකය එයයි. කරුණාවන්ත නමුත් හිස් දෑසින් ඔබ දෙස බලන පියෙකුගේ ශෝකය එයයි. මීට දශක කිහිපයකට පෙර මියගිය අය තවමත් අල්ලපු කාමරයේ සිටිනවා යැයි සිතා ඔවුන්ට කතා කරන මිත්තණියකගේ ශෝකය එයයි.
මෙය දහස් ගණනක් වූ ශ්රී ලාංකික පවුල් දැනටමත් මුහුණ දෙමින් සිටින නිහඬ, අතිශය වේදනාකාරී යථාර්ථයයි. අප බොහෝ දෙනෙක් මේ ගැන කතා කරන්නේ නැත. අපේ නිවෙස් තුළ, අපේ සමාජය තුළ, හෝ අපේ රෝහල් තුළ පවා ඩිමෙන්ෂියාවට ලැබිය යුතු බරපතළ අවධානය ලැබෙන්නේ නැත.
මෙම තත්ත්වය වෙනස් විය යුතුය. එය ආරම්භ කළ යුත්තේ ඩිමෙන්ෂියාව යනු කුමක්ද යන්න නිවැරදිව වටහා ගැනීමෙනි. එය හුදෙක් බිය උපදවන වචනයක් නොව, හඳුනාගත හැකි, කළමනාකරණය කළ හැකි සහ සමහර අවස්ථාවලදී එහි වේගය පාලනය කළ හැකි සැබෑ වෛද්ය සහ මනෝවිද්යාත්මක තත්ත්වයකි.
ඩිමෙන්ෂියාව යනු කුමක්ද? එය හුදෙක් අමතක වීමක් පමණක් නොවේ.
පළමුවෙන්ම අප වටහා ගත යුතු වැදගත්ම දේ මෙයයි: ඩිමෙන්ෂියාව යනු වයසට යාමේ සාමාන්ය ලක්ෂණයක් නොවේ.
අප වයසට යන විට යම් යම් දේවල් අමතක වීම සාමාන්ය දෙයකි. නමක් මතකයෙන් ගිලිහී යාම, කාමරයකට ගොස් එහි ආවේ ඇයිදැයි මොහොතකට අමතක වීම හෝ යතුරක් තැබූ තැන අමතක වීම සාමාන්ය වයසට යාමේ ලක්ෂණයන්ය. එහිදී සිදුවන්නේ වයසත් සමඟ මොළයේ වේගය සහ මතකයේ කාර්යක්ෂමතාවය මඳක් අඩු වීමයි.
නමුත් ඩිමෙන්ෂියාව යනු මීට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස්, බරපතළ තත්ත්වයකි.
ඩිමෙන්ෂියාව යනු තනි රෝගයක් නොවේ. එය මොළයේ සිදුවන ශාරීරික වෙනස්කම් නිසා ඇතිවන රෝග ලක්ෂණ සමූහයක් හැඳින්වීමට භාවිතා කරන පොදු නාමයකි. මෙම වෙනස්කම් මගින් මොළයේ සෛල විනාශ වන අතර, ඒවා අතර ඇති සබඳතා බිඳ වැටේ. කාලයත් සමඟ එය මතකය, භාෂාව, තර්කනය, පෞරුෂය සහ එදිනෙදා වැඩ කර ගැනීමේ හැකියාව වැනි පුද්ගලයෙකුගේ අනන්යතාවය තීරණය කරන සාධක අඩාල කරයි.
මෙහි වඩාත්ම පොදු ස්වරූපය වන්නේ ඇල්සයිමර් (Alzheimer’s) රෝගයයි. ලොව පුරා ඩිමෙන්ෂියා රෝගීන්ගෙන් 60% සිට 70% දක්වා ප්රමාණයක් මෙම රෝගයෙන් පීඩා විඳිති. මීට අමතරව, මොළයට රුධිරය සැපයීම අඩාල වීම නිසා ඇතිවන "සනාල ඩිමෙන්ෂියාව" (Vascular Dementia), Lewy Body Dementia සහ Frontotemporal Dementia වැනි විවිධ වර්ග පවතී.
මේ සියල්ලටම පොදු දෙයක් ඇත: මේවා ශාරීරික රෝගයන් මිස එම පුද්ගලයාගේ වරදක් නොවේ. ඩිමෙන්ෂියාව යනු පුද්ගලයෙකුගේ චරිතයේ දුර්වලකමක් හෝ ආත්මීය පිරිහීමක් නොවේ. එය කම්මැලිකම නිසා ඇතිවන්නක්ද නොවේ. එය වෛද්ය විද්යාත්මක තත්ත්වයකි — එය අනෙකුත් සෑම රෝගයකටම මෙන්ම කරුණාවෙන් සහ බැරෑරුම්කමෙන් සැලකිය යුතු තත්ත්වයකි.
අප නොසලකා හරින අනතුරු ඇඟවීමේ ලක්ෂණ
ශ්රී ලාංකික පවුල් තුළ රෝගයක මුල් ලක්ෂණ මඟහැරීමේ ස්වභාවයක් පවතී. "අම්මට දැන් වයසයිනේ, ඒකයි ඔය," "තාත්තා ඉස්සර ඉඳලම ඔහොමයි," "ඕක ඉතින් හිතේ පීඩනයට වෙන්න ඇති" වැනි හේතු අපි පවසමු.
මෙය වටහා ගත හැකිය. අප ආදරය කරන කෙනෙකුට බරපතළ රෝගයක් වැළඳී ඇතැයි විශ්වාස කිරීමට අප කිසිවෙක් අකමැතිය. නමුත් මෙම ප්රමාදය — රෝග ලක්ෂණ මතු වීම සහ වෛද්ය උපදෙස් ලබා ගැනීම අතර ඇති කාලය — ඉතා අහිතකර ලෙස බලපායි. රෝගය මුල් අවධියේදී හඳුනා ගැනීමෙන් එය කළමනාකරණය කිරීමට වැඩි අවස්ථාවක් ලැබේ.
පහත දැක්වෙන ලක්ෂණ කෙරෙහි ඔබ අවධානය යොමු කළ යුතුය:
- එදිනෙදා ජීවිතයට බාධා කරන මතකය පිරිහීම: යමක් තැබූ තැන අමතක වීම නොව, මෑතකදී දැනගත් තොරතුරු නැවත නැවතත් අමතක වීම, එකම ප්රශ්නය කෙටි වෙලාවක් තුළ කිහිප වතාවක් ඇසීම.
- හුරුපුරුදු වැඩ කිරීමේ අපහසුව: අවුරුදු තිහක් තිස්සේ ඉයූ වට්ටෝරුවක් අමතක වීම, රූපවාහිනී රිමෝටය පාවිච්චි කරන හැටි අමතක වීම, දහස් වතාවක් ගිය පාරක අතරමං වීම.
- කාලය සහ ස්ථානය පිළිබඳ ව්යාකූල බව: දිනයන් පමණක් නොව, වර්ෂය හෝ කාලය ගෙවී යන ආකාරය පවා අමතක වීම. තමන් ඉන්නේ කොහේද හෝ මෙතැනට ආවේ කෙසේදැයි මතක නැති වීම.
- භාෂාව හැසිරවීමේ ගැටලු: කතාව අතරමග නතර වීම සහ එය කරගෙන යාමට නොහැකි වීම. සාමාන්ය වචන වෙනුවට වැරදි වචන භාවිතා කිරීම. එකම කතාව නැවත නැවත පැවසීම.
- සමාජයෙන් ඈත් වීම: ඉතා ක්රියාශීලීව සිටි අයෙකු කෙමෙන් නිහඬ වීම, විනෝදාංශ අත්හැරීම සහ කතාබහ මඟහැරීම. මෙය විශාදය (Depression) ලෙස වැරදියට වටහා ගත හැකි වුවත්, අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණකි.
- පෞරුෂයේ සහ මනෝභාවයේ වෙනස්කම්: අනවශ්ය ලෙස සැක කිරීම, බිය වීම හෝ කෝප වීම. තමන්ගේ ස්වභාවයට නොගැළපෙන ලෙස හැසිරීම.
මේවායින් එකක් හෝ දෙකක් තිබූ පමණින් ඩිමෙන්ෂියාව යැයි කිව නොහැක. නමුත් මෙම ලක්ෂණ කිහිපයක් එකට මතු වේ නම් සහ කාලයත් සමඟ දරුණු වේ නම්, එය වහාම වෛද්යවරයෙකුට පෙන්විය යුතු තත්ත්වයකි.
මොළය ඇතුළත සිදුවන්නේ කුමක්ද?
මොළයේ ස්නායු සෛල (Neurons) බිලියන 86 ක් පමණ ඇත. ඔබේ සෑම මතකයක්ම, සෑම හැකියාවක්ම සහ ඔබේ පෞරුෂයම රැඳී ඇත්තේ මෙම සෛල අතර ඇති සන්නිවේදනය මතයි.
ඇල්සයිමර් රෝගයේදී මොළය තුළ අසාමාන්ය ප්රෝටීන් තැන්පත් වේ (Amyloid plaques සහ Tau tangles). මේවා නිසා සෛල අතර සන්නිවේදනය බිඳ වැටී සෛල මිය යාමට පටන් ගනී. හානිය මුලින්ම පටන් ගන්නේ මතකය පාලනය කරන "හිපොකැම්පස්" (Hippocampus) ප්රදේශයෙනි. පසුව එය භාෂාව, පෞරුෂය සහ ශාරීරික ක්රියාකාරකම් පාලනය කරන ප්රදේශ දක්වා පැතිර යයි.
සනාල ඩිමෙන්ෂියාවේදී (Vascular Dementia) සිදුවන්නේ මොළයට රුධිරය සැපයීම අඩාල වීමෙන් සෛල මිය යාමයි. මෙය බොහෝ විට කුඩා ආඝාත තත්ත්වයන් නිසා සිදු වේ.
මෙය වටහා ගැනීම වැදගත්ය. මන්ද, ඔබ ආදරය කරන පුද්ගලයා හිතාමතාම ඔබව අමතක කරන්නේ නැති බවත්, එය ඔවුන්ගේ පාලනයෙන් තොරව මොළයේ සිදුවන ශාරීරික විනාශයක් බවත් තේරුම් ගත් විට, ඔවුන් කෙරෙහි පවතින ආදරය සහ ඉවසීම වැඩි වේ.
ශ්රී ලාංකික පවුල් දරන සංස්කෘතික බර
ලංකාවේ වැඩිහිටි දෙමාපියන් රැකබලා ගැනීම යනු ප්රශ්න කළ නොහැකි වගකීමකි. මෙය අපේ සංස්කෘතියේ ඇති ඉතාමත් සුන්දර ලක්ෂණයකි. නමුත් රෝගියාට ඩිමෙන්ෂියාව තිබෙන විට, මෙම සුන්දර වගකීම ඉතා පීඩාකාරී විය හැකිය.
රෝගියා අනවශ්ය ලෙස කෝප විය හැකිය, ඔබ හොරකම් කළා යැයි සැක කළ හැකිය, නෑමට හෝ කෑමට අකමැති විය හැකිය. මැදියම් රැයේ බියෙන් අවදි විය හැකිය. මෙය රැකබලා ගන්නා පුද්ගලයාට දරාගත නොහැකි පීඩනයකි. අපේ සංස්කෘතියේ "හොඳ දරුවෙක් නම් මැසිවිලි නොනැඟිය යුතුය" යන අදහස නිසා මෙම පීඩනය යටපත් කරගෙන සිටීමට බොහෝ දෙනා උත්සාහ කරති.
රැකබලා ගන්නා පුද්ගලයාගේ (Caregiver) මානසික සෞඛ්යය සුඛෝපභෝගී දෙයක් නොව, එය අත්යවශ්ය සාධකයකි. රැකබලා ගන්නා පුද්ගලයා මානසිකව වැටුණු විට රෝගියාට ලැබෙන සත්කාරයද අඩාල වේ. එබැවින් රැකබලා ගන්නන් තමන්ගේ පීඩනය ගැන කතා කිරීම සහ සහාය ලබා ගැනීම වරදක් නොවේ.
අපට කළ හැක්කේ කුමක්ද?
කටුක ඇත්ත නම්, දැනට බොහෝ ඩිමෙන්ෂියා වර්ග සඳහා ස්ථිර සුවයක් නොමැති වීමයි. නමුත් බලාපොරොත්තුව අත්හළ යුතු නැත.
- මුල් අවධියේදී හඳුනා ගැනීම: රෝගය සුව කළ නොහැකි වුවත්, නිවැරදි වෛද්ය උපදෙස් සහ ඖෂධ මගින් එහි වේගය අඩු කර, රෝගියාට වැඩි කාලයක් සුවපහසුව සිටීමට සැලැස්විය හැකිය.
- ජීවන රටාව: ව්යායාම, ගුණදායක ආහාර, හොඳ නින්ද සහ සමාජීය සබඳතා මගින් මොළය පිරිහීමේ වේගය පාලනය කළ හැකිය.
- පරිසරය: රෝගියා ඉන්නා පරිසරය සන්සුන් සහ සුරක්ෂිත එකක් විය යුතුය. ඔවුන්ට ගෞරවයෙන් සහ ඉවසීමෙන් සැලකීමම එක්තරා ආකාරයක ප්රතිකාරයකි.
- වෛද්ය උපදෙස් ලබා ගැනීම: පවුලේ දෙයක් පිටතට දීම ලැජ්ජාවක් ලෙස නොසිතන්න. එය ඔබ ආදරය කරන පුද්ගලයා වෙනුවෙන් ඔබට කළ හැකි ඉහළම ආදරණීය ක්රියාවයි.
මේ ගැන කතා කරන්නේ කෙසේද?
අපට කළ හැකි ලොකුම උදව්ව වන්නේ මේ ගැන කතා කිරීමයි.
- "සීයට දැන් දේවල් අමතක වෙනවා වැඩියි වගේ, අපි දොස්තර මහත්තයෙකුට පෙන්නමු නේද?" කියා කෑම මේසයේදී කතා කරන්න.
- මිතුරෙකුගේ මවට හෝ පියාට මෙවැනි ලක්ෂණ ඇත්නම් ඔවුන්ට සහාය වන්න.
ඩිමෙන්ෂියාව නිහඬතාවය තුළ වර්ධනය වේ. එම නිහඬතාවය බිඳ දැමීම රෝගියාට කරන සත්කාරයේ ආරම්භයයි.
අනිත්යය සහ මනස
බුදුදහමට අනුව සියල්ල අනිත්යය. මතකය, පෞරුෂය සහ අප "මම" කියා හඳුන්වන රූපය පවා වෙනස් වන සුළුය. ඩිමෙන්ෂියාව හමුවේ මෙම දහම අපට ලොකු අස්වැසිල්ලක් සපයයි. මතකය ගිලිහී ගියත්, ඒ පුද්ගලයා තුළ යම් ආදරණීය බවක්, ප්රතිචාරයක් තවමත් ඉතිරිව තිබිය හැකිය. මතකය ගිලිහී යාම යනු එම පුද්ගලයා සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වීම නොවේ.
ඔබ තනි වී නැත
ඔබ ආදරය කරන කෙනෙකු තුළ මෙම ලක්ෂණ දකින්නේ නම්, ඔබ තනි වී නැති බව මතක තබා ගන්න. වෛද්යවරයෙකු හමු වන්න. සහාය ලබා ගන්න. ඔබේ දුක ගැන කතා කරන්න.
මනස යනු ඉතා සංකීර්ණ දෙයකි. එයට ගෞරවයෙන් සහ අවබෝධයෙන් සැලකීම අපේ වගකීමයි. Persona Mind අප කැපවී සිටින්නේ ඒ සඳහායි.
අවබෝධය යනු සත්කාරයේ ආරම්භයයි.
මොළයේ සෞඛ්යය සහ මනෝවිද්යාව පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු සඳහා පිවිසෙන්න: www.brandnova.site Persona Mind — මනස අවබෝධ කර ගැනීම, එක් ස්ථරයකින් තවත් ස්ථරයකට.